Büyük İslam düşünürü İbn Haldun’un düşünce sisteminin temelinde ortak amaçlara sahip olmak ve bu amaçlar doğrultusunda birlikte hareket etmek anlayışı vardır. Bugün, dünyanın içinde bulunduğu güvenlik ortamına baktığımızda bu anlayışın önemini koruduğunu görüyoruz.

Birinci ve İkinci Dünya Savaşları, uluslararası güvenlik açısından bize çok önemli bir gerçeği göstermiştir: Amerika Birleşik Devletleri ve Avrupa, güvenlik açısından birbirlerine karşılıklı olarak bağımlıdır.

Bu gerçeği bugün de göz ardı etmememiz gerektiğini düşünüyorum.

Amerika Birleşik Devletleri, Avrupa’nın güvenliğine ve savunmasına büyük katkı sağlamaktadır. ABD’nin Avrupa’daki askerî üslerinde yaklaşık 80 bin askeri bulunmaktadır. Bu sayının bir kriz veya savaş döneminde 300 bine kadar çıkabileceği öngörülmektedir. Bu askerî kapasite, Avrupa açısından önemli bir caydırıcılık unsurudur.

Bazı araştırmalara göre Avrupa’nın ABD’nin sağladığı askerî imkân ve kabiliyetlere kendi başına sahip olmasının maliyeti bir trilyon dolar civarındadır.

Bu noktada şu soruyu sormak istiyorum: Avrupa, Amerika Birleşik Devletleri olmadan yeterli caydırıcı güce sahip olabilir mi? Kendi güvenliğini ve savunmasını tek başına sağlayabilir mi?

Ancak meselenin bir de diğer boyutu vardır.

Benim kişisel görüşüm, Amerika Birleşik Devletleri’nin Avrupa olmadan Rusya ve Çin karşısında yürüttüğü küresel stratejik mücadelede başarılı olamayacağı yönündedir. Daha açık ifade etmek gerekirse, Avrupasız bir Amerika Birleşik Devletleri, küresel güç olma niteliğini kaybeder.

ABD’nin Avrupa’daki askerî varlığı, yalnızca Avrupa’nın savunmasına yapılan bir katkı değildir. Aynı zamanda Amerika’nın küresel ölçekte güç aktarabilmesine ve stratejik hareket kabiliyetine de hizmet etmektedir.

Almanya’daki Ramstein, İtalya’daki Aviano ve Türkiye’deki İncirlik hava üslerinin sağladığı imkânlardan mahrum kalan bir Amerika Birleşik Devletleri’nin Orta Doğu’da, Afrika’da ve Hint Okyanusu’nda nasıl hareket edebileceğini düşünelim.

Dolayısıyla transatlantik güvenlik ilişkisi tek taraflı bir bağımlılık değil, karşılıklı bir stratejik ihtiyaçtır.

NATO ve Avrupa’nın Savunma Yapılanması

NATO, 77 yıldır üye ülkelerinin güvenliğine ve müşterek savunmasına büyük katkı sağlamıştır. Bu katkının devam etmesini de gönülden dilerim.

İttifakın geleceği açısından önemli olan, NATO’nun temel ilkelerinden sapılmaması ve müttefikler arasındaki dayanışmanın güçlendirilmesidir.

Avrupa ülkelerinin kendi savunma kapasitelerini ve askerî imkânlarını artırma yönünde attıkları adımları olumlu karşılıyorum. Hatta bunların geç kalınmış girişimler olduğunu da söyleyebiliriz.

Ancak Avrupa’nın yeni bir savunma yapılanmasına giderken transatlantik ilişkileri zayıflatmamasına özellikle dikkat edilmelidir.

Bu girişimler ayrıştırıcı değil, kapsayıcı olmalı; NATO’ya alternatif oluşturmak yerine ittifakın gücünü artırmalıdır. Aksi yönde atılacak adımların hem Avrupa’nın hem de Amerika Birleşik Devletleri’nin güvenliği açısından ciddi bir stratejik hata olacağını düşünüyorum.

Türkiye’nin Avrupa Güvenliğindeki Yeri

Bu çerçevede Türkiye’nin Avrupa savunma yapılanması içerisindeki yeri de büyük önem taşımaktadır.

Türkiye, Karadeniz’den Doğu Akdeniz’e, Kafkaslardan Orta Doğu’ya uzanan son derece önemli bir jeopolitik konuma sahiptir. Bu konum Türkiye’ye önemli avantajlar sağlamakla birlikte, farklı bölgelerde ve farklı niteliklerde güvenlik riskleriyle karşı karşıya kalmasına da neden olmaktadır.

Türkiye’nin bu coğrafyada güçlü bir orduya ve caydırıcı güce sahip olması bir zorunluluktur. Ancak askerî güç ile ekonomik güç arasındaki denge mutlaka korunmalıdır. Caydırıcılık sağlanırken gerilimi tırmandırıcı adımlardan kaçınılmalı ve diplomasi her şart altında etkin biçimde kullanılmalıdır.

Türkiye, 1952 yılından bu yana NATO üyesidir. İttifakın savunmasına ve güvenliğine yaptığı katkılar ortadadır.

Buna rağmen Türkiye’nin Avrupa Birliği’nin SAFE mekanizması gibi savunma girişimlerinin dışında bırakıldığını görüyoruz.

Kısa vadeli siyasi hesaplarla Türkiye’nin Avrupa savunma yapılanmasının dışında tutulması, yalnızca Türkiye’nin aleyhine değildir. Böyle bir yaklaşım, Avrupa güvenliğinin bütüncül yapısına da zarar verecektir. Avrupa Birliği, bu denli önemli bir stratejik konuyu iki üye ülkesinin siyasi tercihlerine bırakmamalıdır.

Ayrıca Türkiye’nin Avrupa savunmasına sağlayabileceği katkı, yalnızca asker sayısı üzerinden değerlendirilmemelidir.

Türkiye’nin askerî tecrübesi, stratejik konumu ve savunma sanayisinde ulaştığı seviye bir bütün olarak ele alınmalıdır. Türk savunma sanayisi ile Avrupa savunma sanayisi arasındaki iş birliği de bu yapılanmanın önemli bir boyutunu oluşturmalıdır.

Türkiye açısından bir diğer önemli husus ise karar alma süreçlerine katılımdır. Türkiye’nin katkı sağlamasının beklendiği, ancak karar alma süreçlerinin dışında bırakıldığı bir yapılanmanın kabul edilebilir olduğunu düşünmüyorum.

Mevcut Dünya Düzeni ve Güvenliğin Geleceği

Bütün bu gelişmeleri değerlendirirken daha geniş bir çerçevede şu soruyu da sormamız gerekiyor: İkinci Dünya Savaşı sonrasında kurulan dünya düzeni sona mı eriyor?

1944 yılında Bretton Woods Konferansı ile başlayan, Birleşmiş Milletler ve NATO’nun kurulmasıyla devam eden süreçte kurallara dayalı bir dünya düzeni oluşturuldu.

Bugün ise bu düzenin ciddi biçimde sarsıldığını görüyoruz.

Tarih, dünya düzeninde yaşanan büyük kaosların çoğu zaman büyük savaşlar sonucunda kurulan yeni düzenlerle sona erdiğini göstermektedir.

Napolyon Savaşları sonrasında Viyana Kongresi, Birinci Dünya Savaşı sonrasında Versay Antlaşması ve İkinci Dünya Savaşı sonrasında kurulan uluslararası sistem bunun örnekleridir.

Yeni bir dünya düzeni kurmak kolay değildir. O halde bugün dünya liderlerine düşen görev, mevcut düzeni yıkmak değil, eksikliklerini gidermek ve kurumlarını güçlendirmektir.

Özellikle güvenlik açısından Birleşmiş Milletler ve NATO gibi kurumların güçlendirilmesi büyük önem taşımaktadır.

Avrupa ile Amerika arasındaki stratejik dayanışmanın korunması da bu çabanın temel unsurlarından biri olmalıdır.

Sonuç

Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk, yalnızca Türk milletine değil, bütün dünyaya önemli bir ilke bırakmıştır:

“Yurtta barış, dünyada barış.”

Atatürk bu ilkeyi yalnızca sözle ifade etmemiş, Balkan Paktı ve Sadabat Paktı gibi bölgesel ittifaklarla hayata geçirmiştir.

Konuşmama İbn Haldun’un ortak amaçlar doğrultusunda birlikte hareket etme anlayışıyla başladım.

Bugün de uluslararası güvenliğin sağlanmasının yolu, ortak tehditler karşısında ortak amaçlar belirlemekten ve dayanışma içerisinde hareket etmekten geçmektedir.

Avrupa ve Amerika Birleşik Devletleri’nin güvenliği birbirinden ayrı düşünülemez. Türkiye’nin de bu güvenlik mimarisinin ayrılmaz bir parçası olması gerektiğine inanıyorum.

Atatürk’ün “Yurtta barış, dünyada barış” ilkesi, yalnızca Türk dış politikasına değil, bütün dünya ülkelerinin uluslararası ilişkilerine ışık tutmalıdır.

İlker Başbuğ
Boğaziçi Zirvesi – Güvenlik Paneli | 5 Kasım 2026

Leave A Comment